Telefonunuza “Siri, bugünkü hava nasıl?” diye sordunuz. Ya da aracınızın otomatik pilotuna “Eve git” dediniz. Peki ya bu sistemler bir gün kendi adına sözleşme imzalasa, dava açsa ya da açılan davaya cevap verse? İşte hukuk dünyasında giderek büyüyen bu tartışmanın adı: AI’nin hukuki kişiliği.
Yapay zekâ artık yalnızca bir yazılım değil; bankacılıktan eğitime, sağlıktan ulaşıma kadar hayatımızın her köşesinde karşımıza çıkıyor. O halde hukuk da bu yeni “aktörleri” nasıl tanımlayacağına karar vermek zorunda.
Hukuki Kişilik Ne Demektir?
Tarihsel olarak hukuki kişi, hak ve sorumluluk sahibi varlık demektir. Roma döneminde bu kavram öncelikle insanlar için kullanılmış, daha sonra şirketler, dernekler gibi insan dışı kurumlara da uygulanmıştır.
Bugün bir şirket kendi adına dava açabilir, mal edinebilir veya vergi ödeyebilir. Peki, benzer bir durum bir yapay zekâ sistemi için mümkün mü? İşte temel soru bu.
İki Temel Yaklaşım: Tekilcilik ve Küme Yaklaşımı
Hukukçular arasında iki farklı görüş var:
-
Tekilcilik (singularist): AI’nin sadece tek bir hak veya sorumluluk (örneğin bir fikri mülkiyet hakkı) üstlenmesi yeterlidir.
Örnek: Bir yapay zekâ programı, sanat eseri ürettiğinde “eser sahibi” sayılabilir mi? -
Küme yaklaşımı (cluster): AI ancak insanlar veya şirketler gibi birçok hak ve yükümlülüğe sahip olursa “hukuki kişi” sayılabilir.
Örnek: Yapay zekâlı bir robot hem sözleşme yapsa, hem vergi ödese, hem de iş kazasında sorumlu tutulsa.
Yapay Zekânın Sosyal ve Hukuki Rolü
Günümüzde AI sistemleri finansal danışman, hukuk asistanı, müşteri hizmetleri temsilcisi gibi rollerde kullanılıyor. Örneğin:
-
Bankalarda AI tabanlı kredi skorlama sistemleri, insan çalışanlar yerine kredi kararları verebiliyor.
-
Online alışverişte sohbet botları sipariş takibi yapıyor, hatta indirim öneriyor.
-
Tesla gibi otomotiv devleri, otonom sürüş yazılımlarıyla adeta “karar veren bir sürücü” yaratıyor.
Böylesine aktif bir rol, AI’yi “hukuki muhatap” olarak değerlendirmeyi gündeme getiriyor.
Dünyadan Örnekler
-
2017’de Suudi Arabistan, Sophia adlı robota vatandaşlık vererek dikkatleri üzerine çekti. Hukuki değil, sembolik bir adım olsa da tartışmaları alevlendirdi.
-
Avrupa Parlamentosu, aynı yıl AI sistemlerine “elektronik kişi” statüsü verilmesini önerdi fakat bu öneri yasalaşmadı.
-
ABD ve AB şu anda AI’yi bağımsız kişi olarak değil, insanlar adına hareket eden araçlar olarak görüyor.
Hukuk Ne Diyor?
Uzmanlar şunu söylüyor:
AI’nin bağımsız hukuki kişilik kazanması için öncelikle toplum içinde de facto (fiili) meşruiyet kazanması gerekir. Yani bir süre boyunca belirli sosyal rolleri üstlenmeli, düzenli ve anlamlı şekilde topluma katkı sağlamalı.
Gelecek Senaryoları: Yakın ve Uzak Vadede Ne Olabilir?
5-20 Yıl İçinde
-
Generative AI ve AI ajanları gelişecek.
-
Kişisel asistanlar, kullanıcı adına sözleşmeler yapabilen “dijital vekiller” olabilir.
Örnek: “Alexa, marketten süt sipariş et” demek yerine “Alexa, önümüzdeki ay için aylık market aboneliği anlaşması yap” demeniz mümkün olabilir.
20 Yıldan Sonra
-
Beyin-Makine Arayüzleri (BMI) gibi teknolojilerle insanlar ve AI birlikte “hibrit varlıklar” haline gelebilir.
-
AI artık bağımsız değil, insan zihninin bir uzantısı olarak hukuki anlamda kişinin parçası sayılabilir.
Örnek: Felçli bireylerin düşünce gücüyle kontrol ettiği robot kollar veya görme engellilerin yapay göz cihazları.
Yapay Zekâ Gerçekten Bir Gün “Kişi” Olur mu?
AI’ye hukuki kişilik tanınması konusu şimdilik “bilim kurgu” sınırında gibi görünüyor. Ancak hukuk tarihine bakıldığında, değişim her zaman pratik ihtiyaçlardan doğmuştur. Önümüzdeki yıllarda yapay zekâ hayatımızdaki yerini artırdıkça, hukuk da buna ayak uydurmak zorunda kalacak.
Belki bir gün AI sistemleri vergi ödeyen, dava açabilen, hatta cezai sorumluluk taşıyan dijital vatandaşlar olacak. O zamana kadar bu soru açık kalacak: “Siri, bir gün mahkemede kendini savunacak mısın?”
Yazan II Claudio Novelli, Luciano Floridi, Giovanni Sartor, Gunther Teubner
Haberleştiren: ChatGPT
