Solaklık yalnızca bir el tercihi değil; kişilik, duygusal süreçler ve beynin işleyişine dair dikkat çekici ipuçları taşıyor: Solaklarda nevrotiklik daha yüksek…

Yaklaşık her on kişiden biri sol elini kullanır ve bu tercih, beynin iki lobu arasındaki iş bölümünün görünür bir göstergesi olarak kabul edilir. Viyana Üniversitesi’nin 198 öğrenciyle yaptığı bir araştırma, el kullanım tercihi, cinsiyet, kişilik profili ve depresif belirtileri ortak bir değerlendirmede bir araya getiriyor. Bu araştırmada, solakların “beş büyük kişilik” (Big Five) boyutundan üçünde farklılık gösterdiği ortaya çıkıyor. İkinci bir örüntü ise el tercihi ve cinsiyet ayrı ayrı değil de, birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkmaktadır.

Tarih boyunca bilim, sanat, siyaset ve müzik gibi pek çok farklı alanda dünyayı değiştiren birçok ünlü isim solaktı. Hatta bazı araştırmalar, solakların farklı düşünme ve problem çözme becerilerine yatkın olabildiğini gösteriyor. Albert Einstein, Marie Curie, Isaac Newton, Aristoteles, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Pablo Picasso, Jül Sezar, Napolyon Bonapart, Barack Obama, Bill Clinton, George H.W. Bush, Ronald Reagan, Jimi Hendrix, Paul McCartney, Kurt Cobain, Charlie Chaplin, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Henry Ford.

El tercihi, görevlerin beyin yarım küreleri arasında nasıl dağıldığının görünür bir işareti olarak kabul edilir. Viyana Üniversitesi’nde yapılan bir araştırma, solakların kişilikleri ve depresif belirtileri açısından sağlaklardan farklı olup olmadıklarını inceledi. Bu amaçla 198 öğrenci, “Big Five” kişilik özellikleri, ruh hali ve el tercihi konularında standartlaştırılmış testlerden geçti. Değerlendirme sonucunda, beş kişilik boyutundan üçünde sistematik farklılıklar ve ayrıca cinsiyetle etkileşim halinde ortaya çıkan bir örüntü tespit edildi.

El tercihi, insan beyninin daha derin bir özelliğinin en kolay fark edilebilen belirtisidir. Uzmanlar, belirli işlevlerin beynin iki lobundan birinde daha güçlü bir şekilde yerleşmiş olması durumuna “lateralizasyon” adını verir. Çoğu insanda dil işleme ağırlıklı olarak sol yarıkürede gerçekleşirken, uzamsal dikkat, yüz tanıma ve duygusal işleme süreçlerinin bir kısmı daha sıklıkla sağ lobda baskındır.

Yaklaşık her on kişiden biri yazarken ve nesnelere uzanırken sol elini tercih eder; solaklar ise ortalama olarak daha zayıf bir lateralizasyon yani yarıküreler arasında daha az işlevsel fark gösterir.

Çeşitli araştırmalar, solaklarda beyin yarıküreleri arasında daha fazla bilgi alışverişi olduğunu göstermektedir. Bu özelliğin deneyim ve davranışlara da yansıyıp yansımadığı on yıllardır tartışılmaktadır ancak bugüne kadar çoğunlukla küçük örneklemler üzerinde yapılan bu araştırmaların sonuçları çelişkili olmuştur. Avusturya’dan gelen bu yeni değerlendirme tam da bu noktada devreye giriyor.

Bilimsel literatürde kişilik genellikle Beş Faktör Modeli ile tanımlanır; bu model uluslararası alanda “Big Five” olarak bilinir. Model; sosyallik ve aktivitenin ölçüsü olarak dışadönüklüğü, işbirliğine yatkınlığı gösteren uyumluluğu, düzen ve güvenilirliği yansıtan titizliği, merakı ifade eden açıklığı ve duygusal dengenin veya dengesizliğin derecesini gösteren nevrotisizmi içerir. Bu boyutlar nispeten istikrarlı kabul edilir ve standartlaştırılmış anketlerle ölçülebilir. Bu da onları gruplar arası karşılaştırmalar için kullanışlı kılar. Kişilik araştırmalarında nevrotiklik, aynı zamanda depresif belirtilerle bir bağlantı unsuru olarak kabul edilir çünkü yüksek değerler, daha güçlü stres tepkisi ve daha sık kafa yorma ile ilişkilidir. El tercihi gerçekten de duyguların işlenişi hakkında bir şeyler ortaya koyuyorsa bunun izleri tam da bu ölçütlerde görülmelidir. Ancak bugüne kadar, el tercihi yönünü ve tutarlılığını cinsiyet ve ruh hali ile birlikte ele alan bir araştırma yapılmamıştı.

Viyana araştırmasında el tercihi nasıl ölçüldü?

Viyana Üniversitesi’nde, aralarında 105 kadın ve 93 erkeğin bulunduğu 198 öğrenci araştırmaya katıldı; katılımcıların ortalama yaşı 24 idi. Katılımcıların neredeyse tamamı Avusturya veya Alman vatandaşıydı. Araştırmada üç alan incelendi:

NEO Beş Faktör Envanteri aracılığıyla kişilik,

Beck Depresyon Envanteri’nin ikinci versiyonu aracılığıyla depresif belirtiler,

Edinburgh El Tercihi Envanteri aracılığıyla el tercihi.

Bu yöntem, bir kişinin sağ elini mi yoksa sol elini mi tercih ettiğini belirlemekle kalmaz, aynı zamanda bunu çeşitli günlük faaliyetler boyunca ne kadar tutarlı bir şekilde yaptığını da ölçer. Bu ayrım önemlidir çünkü nüfusun önemli bir kısmı göreve göre el değiştirir ve bu nedenle ne açıkça tutarlı ne de net bir el tercihi sergiler. Brain and Cognition adlı bilimsel dergide yayınlanan analiz, daha sonra yön, tutarlılık ve cinsiyetin hangi kombinasyonunun hangi göstergelerle ilişkili olduğunu inceledi.

Solaklar ve sağlaklar arasındaki farklar

Değerlendirme sonucunda solaklar ve sağlaklar üç kişilik özelliğinde farklılaşıyor:

• Dışadönüklük: Sağlaklarda daha yüksek.
• Titizlik (özdisiplin ve düzenlilik): Sağlaklarda daha yüksek.
• Nevrotiklik (duygusal hassasiyet ve olumsuz duygulanıma yatkınlık): Solaklarda daha yüksek.

Açıklık ve uyumluluk bakımından ise anlamlı bir farklılık bulunmamış. Bunlar grup düzeyindeki istatistiksel ilişkilerdir; her solak veya sağlak bireyin kişiliğini açıklamaz. Yalnızca el tercihi derecesinin belirleyici olduğu varsayımını çürütmektedir. Cinsiyetler arasında ise literatürde bilinen tablo ortaya çıktı:

Kadınlar, erkeklere kıyasla nevrotizm ve uyumluluk açısından daha yüksek değerler elde etti.

Bu etkiler, istatistiksel olarak kanıtlanabilir bir büyüklükte olmakla birlikte, tek tek bireyler hakkında bir yargıya varılmasına izin vermemektedir. Bu tür özelliklerin ne kadar sabit olduğu, kişiliğin yaşam boyu nasıl değiştiğine dair araştırmalarla ortaya konmakta ve basit atıfları da göreceleştirmektedir.

Cinsiyet ve el tercihi neden birlikte değerlendiriliyor?

Depresif belirtiler açısından kadınlar genel olarak erkeklerden daha yüksek değerlere ulaştı; bu durum epidemiyolojik bulgularla örtüşmektedir. Daha ilginç olan ise el tercihi ve cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan örüntüdür. Beck Envanterinde en yüksek değerler, tutarlı bir şekilde solak olan erkeklerde ve tutarlı bir şekilde sağlak olan kadınlarda görüldü. En düşük değerler ise tutarsız bir şekilde sağlak olan kadınlarda ve tutarlı bir şekilde sağlak olan erkeklerde saptandı. Yazarlara göre, el tercihi ve cinsiyet kişilik profili ve ruh hali üzerinde sadece birbirinden bağımsız olarak değil, aynı zamanda birbirleriyle etkileşim içinde de etki ediyor; bu da duygusal işleme sürecinde cinsiyete özgü nörobiyolojik mekanizmaların varlığına işaret ediyor. Kişilik özelliklerinin nadiren tek bir nedene dayandığını, tamamen farklı yaklaşımları ele alan kardeşlik rolünün kişilik üzerindeki etkisine dair araştırmalar da göstermektedir.

Rakamların ortaya koyamadığı şeyler

Örneklem, tek bir kampüsten 198 öğrenciden oluşuyor; katılımcıların çoğu Almanca konuşuyor ve dar bir yaş aralığını kapsıyor. Diğer yaş, eğitim ve kültür gruplarındaki sonuçlar önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Ayrıca hem kişilik özellikleri hem de depresif belirtiler ve el tercihi konusunda tüm veriler katılımcıların kendi beyanlarına dayanmaktadır. Beck Envanteri, semptomların şiddetini ölçer; bir tanı koymaz. Bu nedenle, yüksek değerlerden klinik anlamda bir depresyon olduğu sonucuna varılamaz. Veriler tek bir zamanda toplandığından, bir neden-sonuç ilişkisi de çıkarılamaz. Bulgular, grup düzeyinde istatistiksel ilişkileri tanımlamaktadır ve tek bir solak kişinin ruh hali, düzenlilik veya sosyallik düzeyleri hakkında herhangi bir bilgi vermez. Bu bulgular, özellikle gelecekteki çalışmalarda beyin lobu tercihi ve cinsiyetin birlikte modellenmesi gerektiğine dair bir ipucu olarak anlamlıdır.

Kaynak

• Brain and Cognition, Sex and handedness differences in Big Five personality traits and depression: Investigating the role of cerebral lateralization; doi:10.1016/j.bandc.2026.106405