Dışarıdan sessiz ve mesafeli görünen bu insanlar, aslında iç dünyalarında son derece yoğun, derin ve yaratıcı bir evren taşırlar. Duyarlı-hassas kişilik, kalabalıklardan geri çekilirken güvenli alanında şaşırtıcı bir güç ve üretkenlik ortaya koyar.

Uzm. Psk. Metin Yetim yazdı. 

Kişilik Bozuklukları yazı dizisinde  Kaçıngan-Çekingen Kişilik Bozukluğu hakkında bir yazımız mecvut. Duyarlı-Hassas Kişilik Tarzı ise, bu kişilik bozukluğunun hafif, kronikleşmemiş ve daha yaşanabilir halidir. Yani patolojik, hastalıksal seviyede değildir.

Duyarlı-hassas insanlar, dünya küçük olduğunda ve içindeki insanları tanıdıklarında yeteneklerini ortaya çıkarırlar. Bu sıkça görülen kişilik tarzı, güven, samimiyet, rahatlık, memnuniyet ve ilham oluştururlar. Bu kişilik tarzındaki erkekler ve kadınlar geniş bir sosyal ağ ve şöhretten kaçınsalar da, yaratıcılıkları için büyük takdir görebilirler. Sevdikleri birkaç aile üyesi veya arkadaşla duygusal olarak güvenli bir ortamda hayal güçlerini ve araştırmalarını başarıyla sürdürebilirler. Zihinleri, akılları tarafından sınırlanmaz. Duygu ve fantezilerinde özgürlük bulurlar.

Beş karakteristik özellik

Aşağıdaki beş karakter özelliği ve davranış biçimi bu tip kişilik tarzında görülür. Duyarlı-hassas  kişilik tarzı, güçlü bir duyarlılık eğilimi olan bir kişi, bu davranış biçimlerini bu kişilik tarzına sahip olmayana göre daha yoğun bir şekilde gösterir.

1. Tanıdıklık: Duyarlı insanlar bilineni bilinmeyene tercih ederler, alışkanlık, tekrarlama ve rutinle kendilerini rahat hissederler ve bunlardan ilham alırlar.
2. Aile: Ailelerine ve birkaç yakın arkadaşlarına derin bir bağlılık duyarlar. Geniş bir arkadaş ve tanıdık çevresine ihtiyaç duymazlar ve evlerinin rahatlığına değer verirler.
3. Endişe: Duyarlı insanlar başkalarının kendileri hakkında ne düşündüğünü çok önemserler.
4. İhtiyatlılık: Başkalarıyla ilişkilerinde bilinçli bir şekilde nazik davranırlar, hızlı kararlar almazlar ve neyin uygun olduğunu bilmeden bir şeye atılmazlar.
5. Kibar Çekingenlik: Sosyal ilişkilerinde nazik ve kontrollü olmaya özen gösterirler.
6. Korkuya Karşı Alerji

Korku, vücudun gerçek veya hayali, varsayılan bir tehdide verdiği fiziksel tepkidir. Her insan, korku halinde diğer doğal tepkilerin yanı sıra, gergin ve uyanık hale gelerek tepki verir. Ancak, hassas-duyarlı insanlar aşırı gergin ve uyanık hale gelirler. Aşırı tepkilerini kontrol altına almak için korku hissi onları boğar ve korkuya sebep şeyden/halden hemen uzaklaş emri verir. Bazı bulgular, bu bozukluğa sahip kişilerin sinir sistemlerinin genetik olarak veya ortalama bir insana göre daha hassas olduğunu göstermektedir. Çevreden gelen bir uyarıcı onları daha da heyecanlandırırsa, aşırı yüklenme hali yaşarlar ve enerjisiz yani dermansız kalırlar.

Duygular:  Evde Güvenlik

Duyarlı insanlar, kendilerine ait küçük bir dünya kurarak duygusal güvenliği bulurlar. Aileleriyle ve/veya birkaç yakın arkadaşlarıyla derin, ömür boyu sürecek kişisel ilişkileri vardır. Evleri onların kalesidir ve onu rahat, kişisel ve çekici hale getirirler. Evde olmaktan her zaman mutludurlar. Kendi sınırları içinde duygularını serbestçe ifade ederler ve içtenlikle davranırlar.

Açık görüşlü, spontane ve yaratıcıdırlar ancak güvenli alanlarının dışında kendilerini sudan çıkmış balık gibi savunmasız hissederler ve yeni durumlara tedirginlikle yaklaşırlar.

Dikkatli olurlar ve duygusal olarak kendilerini geri çekerler. Yabancıların arasında nadiren kendilerini rahat hissederler. Hatta kendilerini tehdit altında, endişeli ve kaygılı bir şekilde gözlemleniyor gibi hissedebilirler, ancak rahatsızlıklarını nazik, hatta soğuk bir görünüşün arkasına saklarlar. Sosyalleşme ortamlarında tanıştıkları yabancılardan çok azı, onların kendilerini ne kadar rahatsız hissettiklerini tahmin edebilir. İşte bir klinik örnek:

Duyarlı  Emily pasif bir insan değildir. Cerrahide kendine güvenen bir uzman doktordur. İnsan vücudu, iç ve dış olarak onun için tanıdık bir alandır ve diğer duyarlı insanlar gibi o da çevresindeki her şeyin her ayrıntısını bilmek ister. Tüm duyarlı tipler gibi amatör değildir. Bir şey hakkında ne kadar çok şey bilirse o kadar çok şey öğrenmek ister. Bilinmeyeni değil, bilineni derinlemesine keşfetmeyi tercih ederler. Bu nedenle Emily, Paris’e üçüncü kez gitmekten mutluluk duyar.

Bazı duyarlı insanlar nadiren kendi bölgeleri veya ülkelerinin dışına seyahat ederler, yurt dışına seyahat etmekten hoşlanmazlar. Çoğu duyarlı insan, iyi tanıdıkları biriyle seyahat ettikleri sürece seyahat etmeyi sever. Diğerleri ise orada yaşayan birini tanıdıkları sürece her yere seyahat ederler.  Ancak psikolog Mitterhaid hassas insanları, içsel korkularına rağmen, tam tersi bir eğilim gösterip ve bilinmeyene doğru atılabildiklerini belirtir. Kaygıya karşı hareket ederler yani korkularıyla yüzleşirler.

Her zaman hazırlıklı olma

Duyarlı-hassas erkekler ve kadınlar birçok konuda endişelenirler. Karayipler’deyken bir kasırga olursa ne olur, biz yokken soğuklar başlarsa ve borular donarsa ne olur, bebek bakıcısı telefon numaramızı kaybederse ve bebeğin hasta olduğunu bize haber veremezse ne olur? Duyarlı insanlar bu tür durumlarla nasıl başa çıkarlar?

Korku hayaletleri etrafta dolaşıyorsa ve duyarlılıkları aşırıysa, evde kalırlar. Ancak çoğu mantıklı duyarlı insan gibi, “Her zaman hazırlıklı olun” sloganını izlerler. Duyarlı insanlar her türlü olasılığa her zaman hazırdır. Seyahatte ihtiyaç duyabilecekleri her şeyi yanlarına alırlar. Sık sık evlerine telefon açarlar. Yağmur yağma ihtimali varsa yanlarında mutlaka şemsiye taşırlar.

Duyarlı Nicola nereye giderse gitsin cüzdanı, banka kartı, ruj gibi olağan şeylerin yanı sıra her zaman çantasında şunları da taşır: ilk yardım seti, İsviçre çakısı, yardım çağırmak için düdük, ekstra para, alerji hapları ve yedek gözlük.

İçsel yolculuklar                       

Hassas insanlar en iyi keşiflerini rahat koltuklarından yaparlar. Evlerinde kendilerini en rahat hissetmeleri, meraklı olmadıkları anlamına gelmez. Onlar tutkulu okuyuculardır. Örneğin Emily, yıllardır abone olduğu National Geographic dergisinin her kelimesine ve her fotoğrafına hayranlık duyar.

Bekar bir teorik fizikçi, tatil yılında evinden çok uzaklaşmak istemediği için, Çin’deki misafir profesörlük teklifini reddetti ancak çalışmalarında varlığı araştırıyor ve çoğu insanın zihninin kavrayamayacağı fiziksel boyutları keşfediyor.

İlişkiler: Birkaç Tanıdık Yüz

 Duyarlı insanlar başkalarına odaklanırlar. Kendilerini rahat hissetmek ve dünyayla uyum içinde olmak için başkalarının onayına ihtiyaç duyarlar. Başkalarını içtenlikle severler ve hayatlarında olmalarını isterler, ancak tek bir kişi veya küçük bir arkadaş grubu ya da aile üyeleriyle olan sağlam ilişkilerinde güvenleri en yüksek seviyededir, ancak kalabalık ortamlarda bahanelerle eve gitmenin yoluna bakarlar. Yabancılara niyetleri belli olana kadar güvensizlik eğilimi gösterenler hassas insanlar, tanımadıkları insanların yanında özgüven kaybı yaşarlar. İyi bir izlenim bıraktıklarını hissetmek isterler ancak kalabalık arttıkça, etkilemeleri gereken insan sayısı da artar. Kendilerini güvensiz hissetmeye başlarlar ve rahatsızlıklarının aptalca veya saçma şeyler söylemelerine neden olacağından korkarlar.

‘‘Duyarlı-hassas kişilik tarzı’’, kendine güvensiz ‘’Kaçınık-Çekingen Kişilik Bozukluğuna’’ yaklaştıkça, başkalarının tepkilerinden duydukları korku o kadar büyük hale gelir ki ne kadar gitmek isteseler de tüm sosyal etkinlikleri iptal etmek zorunda kalırlar.

Duyarlı-Hassas Ebeveynler                       

Duyarlı-hassas insanlar, iyi ebeveynlerdir. Çocuklarına karşı dikkatlidirler ve onların güvenliğine özen gösterirler. Duyarlı ebeveynler, çocukları dışarıdaki tehlikelerden korumak konusunda tedbirlidirler. Ancak aşırı duyarlı veya güvensizlik duygusunu yoğun yaşayan ebeveynler, korkularını çocuklarına aktarmamaya ve onlara korku aşılamamaya dikkat etmelidir.

Stres!

Bu kişilik tarzı için stres, alışık olmadığı bir durumla karşı karşıya kaldığında veya eleştiri aldığında ortaya çıkar. Duyarlı-hassas erkekler ve kadınlar, başkalarının kendilerine nasıl tepki verdiğine çok dikkat ederler. Onaylanmama ve eleştiri onları çok incitir, ancak çekingen tavırları nedeniyle bunu bazen çevrelerine fark ettirmezler. Eleştiren kişiden uzak durarak tepki verirler, buna karşın kendileri için önemli olan bir kişinin iyi niyetini geri kazanmaya çalışırlar. Duyarlı tipler, hayatlarında güvenebilecekleri bir insan olmasını istedikleri için bir ilişkinin sona ermesi onlara çok fazla korku oluşturur ve bununla başa çıkmak için çaba gösterirler. Eski bir aşkları varsa onunla yeniden flört etmeye başlayabilirler ancak toplum içindeki sosyal çekingenlikleri, yeni insanlarla tanışmalarını ve başka bir ilişkiye başlamalarını zorlaştırır; bu da onları çok depresif hale getirir.

İyi / kötü çiftler                        

Duyarlı-hassas kişiler, aynı şekilde aile odaklı olan ancak sosyal alanda liderlik yapabilen ve partnerlerinin sosyalliğin tadını çıkarmalarına yardımcı olabilen kişilerle en iyi şekilde anlaşırlar. Sosyalleşmekten hoşlanan ve başkaları olmadan da mutlu olan tiplerle de iyi anlaşırlar. Genelde rahat veya fedakar tiplerle pek iyi anlaşırlar. Bu kişiler, hassas kişilerle iyi bir ikili oluşturabilirler çünkü onlar da aile odaklıdırlar. Maceracı kişilik tarzı, bu tip kişilik tarzı için en kötü adaylardan biridir çünkü maceracılar risk alır ve sürekli araştırmak zorundadır.

Kendini Kontrol Etme ve Gerçek Dünya: Tehlikeden Korunma

Hassas insanlar, tanıdıkları dünyanın güvenliği içinde kim olduklarını ve neler yapabileceklerini iyi bilirler. Ancak bu sınırların dışında, yabancıların geniş dünyasında, zaman zaman olayların doğru dengesini gözden kaçırırlar. En son istedikleri şey, dikkat çekmek ve ilgi odağı olmaktır. Duyarlı insanlar için gerçek dünya, bir şekilde ürkütücüdür; sınırlarının ötesinde, olası bir tehlike üreticisi gibi  beklemektedir. Bu nedenle evlerinin sıcak ortamından uzaklaşmazlar ya da dışarıda gerektiği kadar maceralarını yaşadıktan sonra rahat evlerine dönerler ve her şey yeniden güvenli ve iyidir.

İş: Ev dışında bir ev

Duyarlı insanlar işyerlerine birçok iyi özelliği beraberiğinde getirirler; kendilerine rahat bir çalışma ortamı oluşturabildiklerinde güvenilir, istikrarlı ve etkili bir çalışan olurlar. En iyisi, zamanla güven duydukları az sayıda meslektaşla küçük bir takımda çalışırlar. İşlerinde etkili olmalarını sağlayan şey, rutin işlerdir. Ana hatlarıyla belirli rolleri severler, bu rollerde kendilerinden ne beklendiğini bilirler ve her gün yeniden uyum sağlamak zorunda kalmazlar. Duyarlı tipler titizdir ve işlerine iyi konsantre olabilirler, çünkü başkalarının kendileri hakkında ne düşündüğü onlar için önemlidir. Çok iyi iş çıkarmak için çaba gösterirler, yönetimle ilişkiler onları gerer, rahatsız eder, ancak çalışma alanları küçük ve aile ortamına sahipse bu durum değişir.

Duyarlı-Hassas Yönetici

Bu kişilik tarzdaki yönetici erkekler ve kadınlar, genellikle kişisel ilerlemelerinden çok işlerine ilişkin hırslıdırlar. Ellerinden gelenin en iyisini yaparlar ve üstlerine hoş görünmekten mutluluk duyarlar, duyarlı yöneticileri desteklerler. Çalışma ortamında  aile atmosferi oluştururlar. Yeni gelenlere karşı, onları tanıyana ve performanslarından emin olana kadar çekingen ve soğuk davranırlar. Çalışanların değişkenliğinin az olduğu bir ortamda en iyi şekilde çalışırlar.

Duyarlı-Hassas Kişiler İçin Kariyer Tavsileri

Eğer bu sizin baskın özelliğinizse kesin bir rolünüzün olduğu bir kariyer seçmelisiniz. Muhasebeci, bilgisayar programcısı veya doktor gibi, sınırlı sayıda insanla temas kurduğunuz meslekler. Ancak, halkla ilişkiler veya satış, pazarlama gibi, yabancı insanlara danışmanlık yapmanız veya onları etkilemeniz gereken mesleklerden uzak durmalısınız. Ayrıca, halka açık konuşma gerektiren işlerden veya kariyerlerden de kaçınmalısınız. Duyarlı insanlar rutin, tekrarlanan ve alışkanlık haline gelmiş işleri severler ve konsantre olabilmeleri nedeniyle teknik alanlarda da çok başarılı olurlar.

Hayatınızdaki Hassas İnsanlarla Sağlıklı İletişim İçin İpuçları

1. Sahip olduklarınız için minnettar olun. Duyarlı insanın size sunduğu yakınlığı ve sadakati takdir edin. Onun hayatındaki birkaç ayrıcalıklı kişiden biri olduğunuzu kabul edin. Onun sağladığı ev hayatını ve dostluk ve aile değerlerine olan bağlılığını takdir edin.
2. Duyarlı insanı zayıflıklarıyla birlikte kabul edin. Duyarlı partnerinizin yabancıların yanında derin ve içe dönük olması veya başka bir şekilde toplum içinde kendisi gibi davranmaması o kadar da kötü bir şey değil, bu sizin aleyhinize bir durum oluşturmaz.
3. Duygusal baskılardan kaçının, hayatınızda bulunan duyarlı kişinin, sadece sizi memnun etmek için normalde kaçındığı şeyleri yapmasını ısrarla talep etmeyin. Duyarlı insanlar, sizinde mutlu olmanızı isterler. Ancak bazı şeylere gerçekten tahammül edemezler. Bu hoşnutsuzluğun sizinle hiçbir ilgisi yoktur, bu yüzden duyarlı arkadaşınıza veya partnerinize bunu yüzüne vurmayın. Örneğin, dışarı çıkmayı veya kayak yapmayı seviyorsanız ve duyarlı partneriniz evde kalmayı tercih ediyorsa, ara sıra tek başına bir şeyler yapmayı düşünün. Duyarlı insanlar, hayatlarında yakında tekrar geri dönecek biri olduğu sürece, genellikle yalnız zaman geçirmekten mutluluk duyarlar.
4. Tayland’a tatile gitmek istiyorsanız ve maceracı olmayan, hassas partneriniz evden uzaklaşmak istemiyorsa, alternatif olarak partnerinizin dilini bildiği bir ülkeye gitmek bir çözüm olabilir. Hassas insanlar, hayatlarındaki önemli kişileri memnun etmek isterler. Bu nedenle, uzlaşma istekliliğiniz onları normalden birkaç adım daha ileri gitmeye teşvik edebilir.
5. Bu kişinin aşina olmadığı alanlarda ona rehberlik edin. Onunla sosyal etkinliklere katılın ve ona eşlik edin. Bilinmeyen bölgelere geziler düzenleyin. Ancak bu iyiliği fazla abartmayın. Bu kişilerin belirli sınırlamaları aşmasına yardımcı olmak istersiniz, onu kendinize bağımlı hale getirmek değil. Onu sakinleştirin, cesaretlendirin ve attığı her adımda onu övün. Bu kişiye bazı sınırları aşmasında yardımcı olursanız, ikinizin de iyi vakit geçireceğini unutmayın. Duyarlı bir partner, bu deneyimi zevkle hatırlayacaktır.
6. İşaretleri fark edin. İkiniz yeni patronunuz ve eşiyle akşam yemeğine davetlisiniz. Duyarlı partneriniz aniden kendini hasta hissediyor, huysuzlanıyor veya hazırlanmakta gecikiyor. Tartışmayı önlemek için, “Bahse girerim bu akşam için gerginsin.” diyerek, duyarlı insana empati göstererek herkesin onu seveceğini söyleyerek ona güven verin.
7. Açıkça konuşun, düşüncelerinizi kendinize saklamayın, eğer hassas partnerinizin endişeleri nedeniyle kendinizi ifade edemiyorsanız. Sevdiğiniz insanı bu zorlukları yaşadığı için suçlamayın, bunun yerine sorunları açıkça konuşun ve ikinizi de memnun edecek bir çözüm bulmak istediğinizi söyleyin.

İstifade Edilen Kaynaklar

• Asendorpf, J.B. (2007). Psychologie der Persönlichkeit, Heidelberg: Springer Medizin Verlag.
• Eagly, A. & Chaiken, S. (1993). The psychology of attitudes. Orlando, FL: Harcourt Brace Jovanovich.
• Schulter, G. & Neubauer, A. (2005). Zentralnervensystem und Persönlichkeit. In J. Henning & P. Netter (Hrsg.), Biopsychologische Grundlagen der Persönlichkeit (S. 35-190). München: Elsevier Verlag.